Na pierwszy rzut oka może się wydawać, że w każdym wyrazie liczba głosek i liter jest taka sama. Czasem rzeczywiście tak jest. W polszczyźnie mamy jednak dwuznaki, zmiękczenia i literę i, która nie zawsze oznacza osobną głoskę. Dlatego warto wiedzieć, czym różni się głoska a litera i jak poprawnie dzielić wyrazy.
Co to jest głoska?
Głoska to najmniejszy dźwięk mowy, który możemy wymówić i usłyszeć. Głoskami zajmujemy się wtedy, gdy mówimy o brzmieniu wyrazu.
Na przykład w wyrazie rak słyszymy trzy głoski:
- r – a – k
Każdą z nich można osobno wymówić. To właśnie głoski tworzą wypowiadane słowa.
Co to jest litera?
Litera to graficzny znak głoski. Literę widzimy w tekście i zapisujemy ją na papierze albo ekranie.
W wyrazie rak mamy trzy litery:
- r, a, k
W tym przypadku sprawa jest prosta: są 3 głoski i 3 litery. Nie zawsze jednak tak będzie.
Głoska a litera – najważniejsza różnica
Różnica jest krótka:
głoskę słyszymy i wymawiamy, literę widzimy i zapisujemy.
Można to zapamiętać tak:
- głoska wiąże się z głosem,
- litera wiąże się z pismem.
Dlatego przy dzieleniu wyrazów trzeba zadać sobie dwa różne pytania:
- ile dźwięków słyszę?
- ile znaków widzę w zapisie?
Kiedy liczba głosek i liter jest taka sama?
W wielu prostych wyrazach liczba głosek zgadza się z liczbą liter. Dzieje się tak wtedy, gdy każdej literze odpowiada jedna głoska.
Przykłady:
- las: l – a – s — 3 głoski i 3 litery,
- rower: r – o – w – e – r — 5 głosek i 5 liter,
- kura: k – u – r – a — 4 głoski i 4 litery,
- telefon: t – e – l – e – f – o – n — 7 głosek i 7 liter.
Takie przykłady są najlepsze na początek, zwłaszcza gdy dziecko dopiero uczy się głoskowania.
Kiedy głosek jest mniej niż liter?
Najczęściej dzieje się tak przy dwuznakach. Dwuznak to połączenie dwóch liter, które oznacza jedną głoskę.
Do najważniejszych polskich dwuznaków należą między innymi: sz, cz, rz, dz, dż, dź, ch.
Przykłady:
- szalik: sz – a – l – i – k — 5 głosek, 6 liter,
- czekolada: cz – e – k – o – l – a – d – a — 8 głosek, 9 liter,
- rzeka: rz – e – k – a — 4 głoski, 5 liter,
- muchomor: m – u – ch – o – m – o – r — 7 głosek, 8 liter.
W takich wyrazach nie liczymy osobno liter tworzących dwuznak. Sz to jedna głoska, mimo że zapisujemy ją dwiema literami.
Uwaga na literę i
Litera i bywa szczególnie podstępna. Czasem jest samodzielną głoską, a czasem tylko zmiękcza poprzednią spółgłoskę.
Jeśli i wyraźnie słyszymy jako osobny dźwięk, liczymy je jako głoskę:
- list: l – i – s – t — 4 głoski i 4 litery,
- kino: k – i – n – o — 4 głoski i 4 litery,
- figa: f – i – g – a — 4 głoski i 4 litery.
Jeśli jednak i stoi przed samogłoską i tylko zmiękcza wcześniejszą spółgłoskę, zwykle nie liczymy go jako osobnej głoski:
- piana: p’ – a – n – a — 4 głoski, 5 liter,
- ziarno: z’ – a – r – n – o — 5 głosek, 6 liter,
- kwiat: k – w’ – a – t — 4 głoski, 5 liter.
Apostrof przy zapisie typu p’ czy w’ pokazuje, że głoska jest zmiękczona.
Jak liczyć głoski i litery?
Najprościej zrobić to w dwóch krokach.
Najpierw policz litery, czyli znaki w zapisie. Potem wypowiedz wyraz powoli i policz dźwięki, które słyszysz.
Przykłady:
- burza
litery: b, u, r, z, a — 5 liter
głoski: b – u – rz – a — 4 głoski - ławka
litery: ł, a, w, k, a — 5 liter
głoski: ł – a – w – k – a — 5 głosek - chmura
litery: c, h, m, u, r, a — 6 liter
głoski: ch – m – u – r – a — 5 głosek - dziecko
litery: d, z, i, e, c, k, o — 7 liter
głoski: dź – e – c – k – o — 5 głosek
Samogłoski i spółgłoski
Głoski dzielimy najprościej na samogłoski i spółgłoski.
Samogłoski to głoski, które można wymówić swobodnie, bez wyraźnej przeszkody w jamie ustnej. W języku polskim są to: a, ą, e, ę, i, o, u, y.
Spółgłoski to głoski, przy których wymowie pojawia się przeszkoda, na przykład zwarcie warg albo zbliżenie języka do podniebienia. Spółgłoskami są między innymi: b, p, m, t, d, s, z, sz, cz, k, g, r, l.
Ten podział przydaje się zwłaszcza przy nauce czytania, dzieleniu wyrazów na sylaby i ćwiczeniach wymowy.
Głoski i litery – przykłady do ćwiczeń
Spróbuj samodzielnie policzyć głoski i litery w tych wyrazach:
- sowa
- żaba
- koszyk
- ciasto
- drzewo
- śnieg
Warto wybierać wyrazy z życia codziennego. Im bardziej znajome słowo, tym łatwiej skupić się na tym, co naprawdę słychać.
Najczęstszy błąd: liczenie liter zamiast głosek
Najczęstszy problem polega na tym, że ktoś patrzy na zapis i automatycznie liczy litery. Tymczasem przy głoskowaniu trzeba kierować się słuchem.
W wyrazie kosz widzimy 4 litery: k, o, s, z. Słyszymy jednak 3 głoski: k – o – sz.
To właśnie dlatego pytanie „ile głosek ma wyraz?” nie zawsze ma taką samą odpowiedź jak pytanie „ile liter ma wyraz?”.
Podsumowując, głoska a litera to różnica między dźwiękiem a zapisem. Głoskę wymawiamy i słyszymy, a literę widzimy i piszemy. W prostych wyrazach liczba głosek i liter bywa taka sama, ale przy dwuznakach i zmiękczeniach często się różni. Najważniejsza zasada jest prosta: przy liczeniu głosek słuchamy wyrazu, a przy liczeniu liter patrzymy na jego zapis.
📌 Chcesz poznać więcej ciekawostek o języku polskim? Zajrzyj do pozostałych wpisów na blogu.
Komentarze: