Nie ma nic złego w staraniu się mówić poprawnie. Problem pojawia się wtedy, gdy poprawność staje się przesadą i zamiast ułatwiać komunikację – ją utrudnia. Hiperpoprawność językowa to zjawisko częstsze, niż mogłoby się wydawać, i warto wiedzieć, jak je rozpoznać oraz skąd się bierze. Przygotowaliśmy zestaw przykładów i wskazówki, które pomogą Ci mówić poprawnie – bez przesady.
Co to jest hiperpoprawność językowa?
Hiperpoprawność językowa to sytuacja, w której osoba – chcąc mówić lub pisać wyjątkowo poprawnie – używa form błędnych, choć pozornie bardziej poprawnych. W rzeczywistości są to konstrukcje niezgodne z normą językową. Takie zachowania wynikają z nadmiernej staranności i braku pewności, co naprawdę uchodzi za poprawne.
Hiperpoprawność to nie tylko zbyt formalna wymowa czy dziwne formy wyrazów – to też błędne użycia gramatyczne, które wydają się „ładniejsze” lub bardziej „literackie”. Tego typu zaburzenia językowe występują zarówno w mowie, jak i w piśmie.
Czy hiperpoprawność to błąd językowy?
Tak – hiperpoprawność językowa to błąd. Choć intencje osoby, która się go dopuszcza, bywają dobre, prowadzi to do naruszenia normy językowej. Tego typu forma nie jest poprawna ani stylistycznie, ani gramatycznie, dlatego określa się ją mianem hiperyzmu.
Hiperpoprawność może dotyczyć:
- wymowy (np. nadmierne artykułowanie głosek),
- gramatyki (np. błędne końcówki fleksyjne),
- akcentu (np. nieprawidłowe przenoszenie reguł akcentowania),
- składni (np. sztuczne „upiększanie” zdania).
Paradoksalnie hiperpoprawność rodzi się z potrzeby bycia poprawnym. Problem polega na tym, że prowadzi do odwrotnego skutku.
Skąd bierze się hiperpoprawność?
Źródła hiperpoprawności są zróżnicowane, ale najczęściej wynikają z braku pewności językowej, presji społecznej oraz chęci „wyjścia ponad poziom” w komunikacji.
Do najczęstszych przyczyn hiperpoprawności należą:
- kontakt z gwarą lub regionalizmem – osoby, które wcześniej mówiły gwarą, często nadmiernie starają się mówić „czysto”, co prowadzi do błędów;
- przesadna dbałość o poprawność – ktoś, kto nie chce popełniać błędów, może tworzyć formy „na zapas”, by uniknąć kompromitacji;
- brak wiedzy o normach językowych – bez rzetelnych źródeł łatwo uznać, że coś „brzmi ładniej”, choć jest błędne;
- szkolne przyzwyczajenia lub błędne wzorce z mediów – język formalny może być nadinterpretowany i stosowany niewłaściwie.
Im większa niepewność, tym większe ryzyko przesady. Właśnie dlatego hiperpoprawność częściej dotyczy osób, które próbują poprawić swój sposób mówienia lub pisania.
Hiperpoprawność językowa – przykłady z życia
Najlepszym sposobem na zrozumienie, czym jest hiperpoprawność, są konkretne przykłady. Poniżej przedstawiamy sytuacje, w których przesadna dbałość o poprawność prowadzi do błędów.
Przesadne wymawianie głosek nosowych i artykułowanie głosek – zbyt dosłowna wymowa
W języku mówionym głoski ą i ę często tracą nosowość na końcu wyrazów – i jest to naturalne. Jednak niektórzy starają się wymawiać je zbyt wyraźnie, co prowadzi do sztuczności:
- mówią: [pójdę], [siądę], [suszę]
- zamiast naturalnego: [pójde], [siąde], [susze]
Nosowość często zanika w wygłosie, czyli na końcu wyrazu – i jest to zjawisko całkowicie akceptowalne.
Nie wszystko zatem, co zapisujemy w języku polskim, musi być wypowiedziane dokładnie tak samo. Język mówiony rządzi się własnymi prawami – jest szybszy, bardziej elastyczny i często upraszcza wymowę dla płynności wypowiedzi. Próby zbyt starannego artykułowania każdego dźwięku prowadzą do hiperpoprawności.
Typowym, często przytaczanym przykładem jest słowo jabłko.
- poprawna, naturalna wymowa: [japko]
- hiperpoprawna, nienaturalna wymowa: [jabłko]
W codziennych rozmowach nikt nie oczekuje pełnej artykulacji wszystkich głosek. Co więcej – brzmi to nienaturalnie i sztucznie. Podobnie jest z wieloma innymi wyrazami typu pięćdziesiąt – wymówione książkowo mogą sprawiać wrażenie pretensjonalnych.
Chyba się z tym zgodzisz?
Próby „czytania” słów tak, jak są zapisane, mogą prowadzić do wypowiedzi sztucznych, teatralnych, a nawet śmiesznych. Język mówiony ma swoje uproszczenia – i nie tylko można, ale wręcz warto z nich korzystać.
Błędne akcentowanie wyrazów przez nadinterpretację reguł
W polszczyźnie dominuje akcent paroksytoniczny, czyli padający na przedostatnią sylabę. Istnieją jednak wyjątki – na przykład wyrazy pochodzenia obcego zakończone na -yka i -ika (np. logika, matematyka) – w ich przypadku akcent pada na trzecią sylabę od końca.
Problem pojawia się wtedy, gdy ta wiedza zostaje błędnie przeniesiona na wyrazy rodzime, które powinny zachować typowy akcent paroksytoniczny. Takie zastosowanie reguły staje się właśnie przykładem hiperpoprawności.
- niepoprawnie: bi-JA-ty-ka, MO-ty-ka
- poprawnie: bi-ja-TY-ka, mo-TY-ka
Hiperpoprawność pojawia się wtedy, gdy próbujemy „udoskonalać” coś, co już jest poprawne. W przypadku akcentu prowadzi to do nienaturalnego brzmienia słów i zakłóca rytm polskiej mowy.
Wszystkie przytoczone przypadki pokazują, jak łatwo przesadzić, próbując być „bardziej poprawnym niż poprawność przewiduje”.
Jak unikać hiperpoprawności?
Choć hiperpoprawność językowa wynika z chęci mówienia „lepiej”, prowadzi do błędów. Dlatego tak ważne jest, aby umiejętnie rozróżniać poprawność od przesady.
Oto kilka wskazówek, które pomogą uniknąć hiperpoprawności:
- Nie ucz się zasad „na skróty” – reguły językowe bywają złożone i wyjątki są częścią normy. Zawsze warto sięgnąć do wiarygodnego źródła.
- Nie przenoś jednej zasady na wszystkie przypadki – np. nie wszystkie słowa z końcówką -yka akcentujemy tak samo.
- Słuchaj języka na co dzień – radio, podcasty, dobre audiobooki – to źródło naturalnej, poprawnej polszczyzny.
- Nie przesadzaj z dykcją – staranność wymowy to nie to samo, co teatralność. Naturalność w języku mówionym jest równie ważna.
- Nie bój się uproszczeń w wymowie – jeśli są zgodne z normą języka mówionego, nie są błędem.
Dbałość o język nie oznacza przesady. Najważniejsze jest, by mówić jasno, zrozumiale i zgodnie z normą – a nie nadmiernie poprawnie „na pokaz”.
Hiperpoprawność językowa to zjawisko, które z pozoru wydaje się niewinne, ale w rzeczywistości prowadzi do naruszania norm językowych. Najczęściej wynika z dobrej intencji – chęci mówienia poprawnie – jednak nadmiar staranności skutkuje błędami.
Znasz już najczęstsze przykłady hiperpoprawności i wiesz, skąd się bierze. Teraz najważniejsze to zachować zdrowy rozsądek i ufać sprawdzonym źródłom językowym. Poprawność to nie przesada – to równowaga między normą a naturalnością.
Komentarze: