W języku polskim każde zdanie ma swoją konstrukcję. Najważniejszymi jego składnikami są podmiot i orzeczenie – tworzą one tak zwany związek główny. To właśnie te dwa elementy stanowią podstawę każdej wypowiedzi, niezależnie od jej długości czy złożoności.
Każde zdanie składa się z kilku elementów, które nazywamy częściami zdania. To one odpowiadają za funkcje poszczególnych wyrazów w wypowiedzeniu. Wśród nich najważniejszą rolę odgrywają podmiot i orzeczenie. W tym artykule przyjrzymy się właśnie tym dwóm głównym składnikom zdania – ich definicjom, rodzajom i zastosowaniu.
Co to jest podmiot?
Podmiot to część zdania, która informuje, kto wykonuje czynność lub kogo ona dotyczy. Najczęściej występuje w mianowniku i odpowiada na pytania: kto? lub co?. To właśnie podmiot wskazuje główny „temat” zdania – osobę, rzecz, zjawisko lub pojęcie, do którego odnosi się orzeczenie.
W zdaniach pojedynczych podmiot jest zwykle jeden, ale może też składać się z kilku wyrazów (o tym więcej w kolejnych sekcjach). Czasami bywa wyrażony wprost, a czasami trzeba go się domyślić – szczególnie w języku mówionym.
- Samochód ruszył z miejsca. (co? → samochód)
- Pies szczeka za oknem. (kto? → pies)
- Kinga biegnie do szkoły. (kto? → Kinga)
- Zegar wskazuje godzinę ósmą. (co? → zegar)
- Cisza zapadła w całym domu. (co? → cisza)
Rodzaje podmiotów – nie tylko gramatyczny
Nie każdy podmiot wygląda tak samo. W języku polskim wyróżniamy kilka typów podmiotów – różnią się one formą, funkcją i tym, jak są obecne (lub nieobecne) w zdaniu. Znajomość tych rodzajów pozwala lepiej rozumieć konstrukcję wypowiedzeń i unikać błędów w analizie.
Podmiot gramatyczny
To najczęściej spotykany typ. Jest wyrażony rzeczownikiem, zaimkiem lub innym wyrazem w mianowniku.
- Dziecko płacze.
- Ona śpiewa piosenkę.
Podmiot domyślny
Nie jest wyrażony bezpośrednio, ale można go odczytać z formy orzeczenia.
- Poszli do kina. (domyślnie: oni)
- Napisałem list. (domyślnie: ja)
Podmiot szeregowy
Składa się z kilku wyrazów połączonych równorzędnie.
- Adam i Paweł grają w piłkę.
- Kot, pies i papuga siedzą na kanapie.
Podmiot logiczny
Wyrażony jest wyrazem w dopełniaczu. Pojawia się zazwyczaj w zdaniach, gdzie mowa o braku, ubytku lub nadmiarze czegoś.
- Nie ma mąki w domu.
- Przybyło nowych uczniów.
Podmiot zbiorowy
Dotyczy grupy lub zbiorowości, ale jest wyrażony w liczbie pojedynczej.
- Młodzież zebrała się na sali.
- Drużyna wygrała mecz.
Nie każde zdanie musi zawierać podmiot. Jeśli go brakuje i nie da się go domyślić z kontekstu, mówimy o zdaniu bezpodmiotowym.
- Spadło.
- Smyrało go.
- Padało.
- Zachmurzyło się
- Hałasowało całą noc.
Co to jest orzeczenie?
Orzeczenie to część zdania, która mówi, co robi podmiot, w jakim jest stanie lub co się z nim dzieje. Najczęściej jest wyrażone osobową formą czasownika i odpowiada na pytania: co robi?, co się z nim dzieje?, w jakim jest stanie?, kim lub czym jest?.
Bez orzeczenia nie ma zdania – to ono stanowi jego podstawę i centrum. W prostych wypowiedzeniach orzeczenie może występować nawet samodzielnie, bez podmiotu.
- Śpi.
- Kwitnie.
- On pływa.
- Przyjechała wczoraj.
- Zadzwoniłem.
Wszystkie powyższe czasowniki występują w formie osobowej – to właśnie dlatego pełnią funkcję orzeczenia. Zawsze warto zacząć analizę zdania od odnalezienia orzeczenia – to ułatwia rozpoznanie pozostałych części.
Rodzaje orzeczeń – nie tylko czasownikowe
W języku polskim wyróżniamy dwa główne typy orzeczeń: czasownikowe i imienne. Różnią się one budową i funkcją w zdaniu. Ich poprawne rozpoznanie to klucz do zrozumienia struktury wypowiedzenia.
Orzeczenie czasownikowe
To najprostszy i najczęściej spotykany typ. Składa się z jednego czasownika w formie osobowej, który samodzielnie wyraża czynność lub stan.
- Ona śpiewa.
- Dziecko płacze.
- Idziemy do szkoły.
Orzeczenie imienne
Ten typ orzeczenia składa się z dwóch części:
- łącznika – najczęściej formy czasowników: być, zostać, stać się,
- orzecznika – czyli wyrazu określającego stan, zawód, cechę lub tożsamość podmiotu.
- Anna jest nauczycielką. (łącznik: jest, orzecznik: nauczycielką)
- To stało się nieporozumieniem.
- On został prezesem.
Zapamiętaj, że czasowniki być, stać się, zostać same nie niosą pełnej informacji o czynności – pełnią tylko funkcję łącznika. Dopiero z orzecznikiem tworzą pełne orzeczenie imienne.
Jak rozpoznać podmiot i orzeczenie w zdaniu?
Rozpoznawanie podmiotu i orzeczenia to jedna z podstawowych umiejętności gramatycznych. Wystarczy kilka prostych kroków, by poprawnie wskazać te części zdania.
1. Zaczynaj od orzeczenia – to najłatwiej znaleźć, bo jest nim osobowa forma czasownika. Czasem jednak jest to orzeczenia imienne, co wyjaśniliśmy powyżej.
2. Zadaj pytanie: kto? co? – w ten sposób znajdziesz podmiot.
- Kasia czyta książkę.
→ orzeczenie: czyta (co robi?)
→ podmiot: Kasia (kto?) - Pada deszcz.
→ orzeczenie: pada
→ podmiot: deszcz - Przyszliśmy wcześnie.
→ orzeczenie: przyszliśmy
→ podmiot: domyślny (my) - Nie było odpowiedzi.
→ orzeczenie: nie było
→ podmiot: odpowiedzi (dopełniacz → podmiot logiczny) - On stał się niebezpieczny.
→ orzeczenie (imienne): stał się niebezpieczny
→ podmiot: on
Ćwiczenie: znajdź podmiot i orzeczenie
- Uczniowie wrócili z wycieczki.
- Zabrakło mleka w lodówce.
- Zosia maluje obrazek.
- Wczoraj grzmiało.
- Nie ma dziś Piotra.
- Napisałam wiadomość do koleżanki.
- Tata i mama gotują obiad.
- Zgubiłem klucze.
- Lekcja trwała godzinę.
- Pociąg odjechał z peronu.
- Książka była ciekawa.
- Marek został kapitanem drużyny.
- W klasie panowała cisza.
- Nie przyszło wystarczająco dużo osób.
- Zadzwoniono do dyrektora.
- Wiosna jest moją ulubioną porą roku.
- Młodzież uczestniczyła w warsztatach.
- Było ciemno i zimno.
- Oni poszli do kina bez nas.
- Chłopiec i dziewczynka bawili się w ogrodzie.
Podmiot i orzeczenie to dwa główne elementy zdania – bez nich nie powstanie żadna pełna wypowiedź. Podmiot wskazuje, kto wykonuje czynność lub kogo ona dotyczy, a orzeczenie wyraża samą czynność, stan lub tożsamość. Znajomość tych części zdania to podstawa analizy gramatycznej. Dzięki niej łatwiej rozumieć i tworzyć poprawne zdania.
Komentarze: